Việt Nam, nơi doanh nghiệp thực sự được cởi trói

Xin trích dịch với độc giả một bài báo nước ngoài phân tích tương đối toàn diện về triển vọng và khó khăn của kinh tế Việt Nam trong 10 năm tới của tạp chí Economist. Qua việc đánh giá khách quan về nền kinh tế Việt Nam, tác giả bài báo đã đưa ra nhiều gợi ý về quản lý nhà nước trong giai đoạn phát triển mới của kinh tế Việt Nam trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động.

Các ngành kinh doanh bùng nổ

Vinamilk là một công ty đóng tại thành phố Hồ Chí Minh bao gồm nhiều xưởng chế biến sữa mà người Hoa, người Hà Lan, người Thụy Sỹ đã để lại khi Mỹ rút khỏi Việt Nam vào năm 1975. Một nghiên cứu hàng đầu của một công ty do chương trình phát triển của liên hợp quốc thực hiện đã mô tả về công ty này là sự chuyển giao qua nhiều bộ trước khi được quốc hữu hóa. Bất chấp sự chậm trễ đó công ty Vinamilk nay đã trở thành một trong những doanh nghiệp nhà nước đầu tiên mở rộng hoạt động kinh doanh ra cả nước Việt Nam thống thất. Ngày nay Vinamilk là một lá cờ đầu trong việc cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước. Hầu hết cổ phần của công ty hiện do tư nhân nắm giữ. TNS một công ty nghiên cứu thị trường cho rằng, Vinamilk là thương hiệu phát triển nhanh thứ 2 tại Việt Nam. Trong thời kỳ hậu chiến khó khăn, tất cả những gì công ty này cung cấp cho khách hàng chỉ đơn giản là hộp sữa đặc có đường. dần dần công ty đã mở rộng snả xuất sữa bột và sau đó là sữa tươi. Giờ đây khi được tự do quyết định chiến lược kinh doanh, công ty này đang nhắm đến thị trường cao cấp. Ông Trần Bảo Minh, giá đốc tiếp thị cho biết công ty ông đang xây dựng một nhãn sữa “đặc biệt tinh khiết” có giá thành đắt hơn 10% so với sản phẩm tương tự của hãng sữa Cô gái Hà Lan, một đối thủ cạnh tranh Châu Âu. Công ty cũng đang đi vào sản xuất nước ép hoa quả, sữa chua lỏng và các đồ uống bổ dưỡng khác. “Khi còn thuộc nhà nước làm sao mà công ty có thể phát triển nhanh như vậy. Nhờ sự tăng trưởng kinh tế nhanh của Việt Nam, nhu cầu về các sản phẩm sữa đang tăng mạnh mặc dầu từ một nhu cầu khá thấp. Hiện tỷ lệ người uống sữa ở Việt Nam mới chỉ là 1/5. Năm ngoái mức tiêu thụ đã tăng 20%. Mặc dù có sự cạnh tranh gia tăng từ các công ty sữa nước ngoài cỡ lớn, nhưng ít nhất thì Vinamilk đã có được chỗ đứng và cơ hội phát triển.

Chương trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước được thực thi một cách thất thường. Chính phủ muốn tránh những cáo buộc bán tài sản nhà nước với giá quá rẻ nhưng đôi khi lại thực thi một cách quá vội vàng. Số doanh nghiệp quốc doanh hồi đầu thập niên 90 khoảng 12000 nay đã giảm rất nhiều. Chỉ nói số lượng thì không chính xác vì nhiều công ty đã sát nhập thành các công ty trùm vốn, các công ty con và công ty cháu. Ông Vũ Tiến Lộc, chủ tịch phòng thương mại và công nghiệp Việt Nam cho biết hiện chỉ còn 2000 công ty do nhà nước hoàn toàn nắm vốn. Đến năm 2010 sẽ chỉ còn 500, chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực nhạy cảm như Quốc phòng. Cuối năm ngoái, chính phủ đã cho phép Vietcombank, một trong năm ngân hàng thương mại quốc doanh phát hành cổ phiếu lần đầu. Những ngân hàng còn lại sẽ được cổ phần hóa trong mấy năm tới. Những ngân hàng này đang phải tổ chức lại để cạnh tranh với những ngân hàng tư nhân đang có tốc độ phát triển nhanh và các ngân hàng nước ngoài lớn như HSBC.

Các nhà đầu tư nước ngoài hiện đang đổ lượng vốn đầu tư lớn vào Việt Nam, từ sân golf đến các nhà máy sản xuất vi mạch. Tập đoàn General Electric của Mỹ sẽ mở một nhà máy liên hoàn tại Việt Nam trong năm nay để sản xuất linh kiện turbine. Ông Stuard Dean, giám đốc Đông Nam Á của hãng này nói rằng quan tâm chính của họ là chất lượng lao động chứ không phải là chi phí thấp. Tuy nhiên các công ty nước ngoài cũng nhận thấy bản thân thị trường Việt Nam cũng đã hấp dẫn. Có lẽ phần năng động nhất của nền kinh tế này là khu vực các doanh nghiệp tư nhân mới được thành lập kể từ khi Việt Nam có luật doanh nghiệp năm 2000. Tinh thần kinh doanh tiềm tàng của nước này khiến cuộc sống ở đây thêm sôi động. Khó có thể đánh giá đầy đủ khu vực hoạt động tư nhân của nước này. Một số lao động trong các doanh nghiệp nhà nước vẫn tiếp tục đảm nhận công việc của mình bất chấp đồng lương thấp chờ được mua cổ phần khi công ty họ được cổ phần hóa. Nhiều người có công ty riêng dù vẫn đi làm nhà nước, thậm chí còn dành được cơ hội kinh doanh từ các công ty nhà nước.

Doanh nghiệp trong nước phát triển rực rỡ

Trước năm 2000 Việt Nam chưa có thị trường chứng khóan nhưng đến cuối năm ngoái đã có 221 công ty, trong đó có nhiều công ty quốc doanh được cổ phần hóa có tổng vốn thị trường khoảng 28,7 tỉ USD trên thị trường chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh và thị trường nhỏ hơn ở Hà Nội. Một loạt luật mới được ban hành sẽ xóa bỏ sự ưu đãi hiện thời đối với các doanh nghiệp quốc doanh, giúp các công ty tư nhân tăng vốn dễ dàng hơn. Cách đây mấy năm hầu hết các công ty tư nhân đều có quy mô nhỏ nhưng hiện nay một số đã lớn lên nhanh chóng. Chẳng hạn như THP một công ty chuyên kinh doanh đồ uống bắt đầu từ việc nấu bia sau đã chuyển sang đồ uống nhẹ có ga và hiện giống như Vinamilk đang tham gia đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về đồ uống cơ lợi cho sức khỏe. Sản phẩm trà xanh “Không độ” của công ty được coi là nhãn có sức tăng nhanh nhất ở Việt Nam, có doanh số tăng gần gấp đôi năm ngoái. Chủ công ty, ông Trần Quý Thành quyết tâm phát triển THP thành một công ty đa quốc gia có sử dụng các phương pháp phân phối và tiếp thị đẳng cấp thế giới.

Vào giữa thập niên 90 khi hầu hết các công ty tư nhân được coi là bất hợp pháp ông đã liên kết sản xuất với quân đội và sử dụng máy móc ở trong nước. Khi việc kinh doanh phát triển hơn, đòi hỏi đầu tư lớn, bên quân đội đã rút vốn khiến ông phải tìm vốn từ bạn bè và bà con thân thuộc. Ông Thành nói “Ở Việt Nam tự lo vốn là chuyện khá phổ biến tuy nhiên việc vay vốn từ các ngân hàng dễ dàng hơn trước”.

Đến năm 2000, công ty THP chuyển từ nấu bia sang làm đồ uống nhẹ. Các hãng Cocacola, Pepsi đã có mặt tại Việt Nam đang dùng sức mạnh tài chính của họ để tạo ra các chuỗi phân phối lớn. THP tìm cách khai thác một chuỗi phân phối của Pepsi bán ra một lượng nhỏ đồ uống nhãn “Number One” . Khi doanh số tăng dần thì chính các nhà phân phối lại muốn tiếp tục bán mặt hàng này bất chấp sự phản đối của Pepsi. Ông Thành cho biết khi ông bắt đầu kinh doanh vào thập niên 90 ông đã phải bỏ nhiều thời gian thuyết phục nhà chức trách về công việc của mình. Giờ đây chính phủ đã coi những người như ông là những chiến sỹ trên mặt trận kinh tế.

Một số doanh nghiệp đang tận dụng sự gia tăng của một tầng lớp tiêu dùng sành điệu ở các thành phố Việt Nam. Một trong những doanh nghiệp đó là VTI, công ty đã lập ra một chuỗi cửa hàng cafe bắt mắt mang thương hiệu “Highlands” cùng với một chuỗi cửa hàng bán dụng cụ thể thao chính hãng Nike. Chủ công ty là ông David Thái, người đã cùng gia đình ra nước ngoài từ những năm 70 nhưng rồi họ đã trở lại ngay khi Việt Nam đổi mới. Ông cho biết khi các cửa hàng cafe Highlands với bàn ghế và trang trí đẹp được ra mắt lần đầu bán đồ uống với giá gần 4 USD thì mọi người không thể tin rằng đối tượng của ông là khách hàng Việt Nam chứ không phải người nước ngoài. Ông Thái nghĩ người tiêu dùng khá giả Việt Nam đang tìm kiếm cái gì đó như một quán cafe lịch sự, một đôi giày đắt tiền sẽ rất vui thích khi được tiếp cận dịch vụ này. Một số doanh nghiệp Việt Nam hiện đang có kế hoạch cạnh tranh quốc tế. Công ty lớn nhất Việt Nam là Petrol Việt Nam đang thăm dò và sản xuất dầu tại một số nước từ Algeria đến Cuba. Đóng góp của công ty này chiếm đến 30% ngân sách nhà nước vì thế thành công tiếp theo có ý nghĩa rất lớn với tương lai của Việt Nam. một công ty quốc doanh sản xuất ô tô cùng nhiều hàng hóa khác đang xây dựng một nhà máy khác làm xe bus ở cộng hòa Dominican, hai nhà máy xe tải, một nhà máy nhựa đường ở Venezuela mặc dù Việt Nam vẫn chưa phải là nước sản xuất ô tô có số lượng lớn.

Những khó khăn trước mắt cần vượt qua

Các công ty tư nhân đang phát triển mạnh cho dù vẫn còn tồn tại những bất cập trong công tác quản lý, hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện và cơ sở hạ tầng chắp vá. Trong đánh giá gần đây nhất của ngân hàng thế giới đánh giá sự thuận lợi trong kinh doanh ở các nước khác nhau, Việt Nam không được xếp hạng cao mặc dù về tổng thể có đứng trên Indonesia, Philippines và Ấn Độ. Theo ngân hàng thế giới quy trình hoàn thuế ở Việt Nam còn mất quá nhiều thời gian. Vấn đề minh bạch hóa cũng chưa có những tiến bộ đáng ghi nhận nhưng đã tốt hơn một số nước trong khi vực với những trật tự được thiết lập ổn định và quy củ. Những doanh nghiệp nước ngoài nếu dành thời gian tìm hiểu nhất định sẽ giúp cho việc đầu tư kinh doanh của họ tiến triển thuận lợi.

Các nhà đầu tư quan tâm đến các cơ hội ở Việt Nam cần lưu ý rằng trình độ quản lý doanh nghiệp ở đây còn rất yếu. Chính các nhà điều hành chứng khoán cũng phải thừa nhận báo cáo tài chính của các công ty cơ bản là không phản ánh đúng thực tế. Ngân hàng thế giới cho rằng hiện vẫn không có một khuôn khổ pháp lý nào cáo buộc các giám đốc gian lận phải chịu trách nhiệm về việc thực thi các hợp đồng còn rất phức tạp. Ông Sin Foong Wong thuộc công ty tài chính quốc tế, một bộ phận của ngân hàng thế giới đã giải thích, với việc thị trường chứng khoán bung ra cách đây không lâu, các công ty có thể tăng vốn dễ dàng mà không bị buộc phải nâng cao chuẩn mực quản lý. Nay khi mà bong bóng chứng khoán đang xẹp thì các công ty có thể phải có nhiều cố gắng để thu hút các nhà đầu tư quay lại. Bà Nguyễn Kim Tùng, chủ tịch quỹ đầu tư Indochina Capital nói việc thiếu công khai trong các công ty và các thị trường và các thủ tục hành chính vẫn cản trở việc tìm đường đầu tư của các công ty nước ngoài bất chấp triển vọng tăng trưởng quá rõ. Đất công nghiệp và diện tích văn phòng đều khan hiếm bù lại chi phí lao động của Việt Nam vẫn còn khá thấp so với chi phí lao động ở Trung Quốc mặc dù ngày càng có nhiều cuộc đình công đòi tăng lương. Tìm được người có tay nghề cao không dễ, tuy nhiên đây là tình trạng chung của nhiều nước. Các công ty nước ngoài cho rằng, ít nhất người lao động Việt Nam có kỷ luật, chăm chỉ và ham học hỏi song vẫn còn nhiều khó khăn trục trặc. Các nhà quản lý thiếu kinh nghiệm của Việt Nam vẫn chưa phải đối đầu với những rắc rối phức tạp như vụ Enron và Northern Rock mà có thể xảy ra vào lúc nào đó. Không ai dám chắc không có một số trong những công ty hàng đầu hay các ngân hàng tăng trưởng nhanh nhất tại Việt Nam không có lối kinh doanh chộp giật. Nhiều công ty đã đổ vốn vào bất động sản và cổ phiếu. Tuy nhiên trong bối cảnh thị trường chứng khoán đang tuột dốc và bong bóng bất động sản có dấu hiệu bùng nổ một số công ty có thể bị thua lỗ lớn mà không công bố. Các luật lệ phá sản của Việt Nam còn quá thô sơ, rủi có vụ đổ vỡ của công ty lớn nào thì chính quyền sẽ không đủ năng lực xử lý.

Là một nước xuất khẩu lớn, Việt Nam có thể bị ảnh hưởng do suy thoái toàn cầu. Tuy nhiên nền kinh tế nước này đã tương đối đa dạng và càng đa dạng hơn. Bên cạnh việc là nước xuất khẩu nhiều nông sản, Việt Nam còn là nước xuất khẩu đáng kể đồ gỗ, quần áo, giày dép, dầu thô. Kim ngạch xuất khẩu của linh kiện điện tử và phần mềm sẽ gia tăng khi các nhà máy được xây dựng bằng vốn nước ngoài đi vào hoạt động.

Ông Dominic Scriven của quỹ đầu tư Dragon Capital nhận thấy có 5 động lực thúc đẩy nền kinh tế Việt Nam phát triển trong 10 năm tới: chiến lược Trung Quốc + 1 của các nhà sản xuất nước ngoài, sản xuất thực phẩm nông nghiệp, nông nghiệp phi thực phẩm như cao su, du lịch, nền kinh tế tri thức. Minh họa cho Việt Nam ở lĩnh vực cuối cùng, ông Sriven cho rằng Việt Nam xứng đáng nhận 8 huy chương vàng về cờ vua tại Seagame năm 2005.

Rủi ro lớn nhất mà các công ty Việt Nam đang phải đối mặt có lẽ là việc họ khó thuyết phục giống như nhiều doanh nghiệp ở khu vực Đông Nam Á, phát triển nhanh, đa dạng hóa quá mức, quá phụ thuộc vào các mối quan hệ và không xuất sắc trong lĩnh vực của mình. Nhiều công ty tư bản thân quen của các nước láng giềng có thể rất vất vả khi toàn cầu hóa tiến mạnh hơn, khi nhiều công ty mới vi phạm quy định mà chính họ gây ra.

Việt Nam gần đây đang có nhiều dấu hiệu tốt: chính phủ đang khuyến khích cạnh tranh tự do, một số công ty có triển vọng đang nỗ lực chuyên môn hóa các nỗ lực tiếp thị, kinh doanh để đạt chuẩn quốc tế. Ông Thành, chủ công ty THP mơ ước tạo ra một thương hiệu Việt nổi tiếng ngang hàng với Sony của Nhật. Có điều chưa thể làm ngay các lĩnh vực nêu trên trong một thời gian ngắn.

Mỹ Trang

Leave A Reply

Your email address will not be published.